ايرانى است « 1 » 3 . سعدان بن مبارك . تاريخ وفاتش به دست نيامد . بنا به نوشتهء ريحانة الادب اصلًا اهل طخارستان است و نابينا بوده است « 2 » 4 . ابوبشر عمرو بن عثمان بن قنبر ، معروف به سيبويه ، متوفّى در حدود سال 180 . سيبويه اهل فارس است . در بيضا متولد شد و حيات علمى خويش را در حوزهء علميهء بصره طى كرد و سفرى هم به بغداد رفت . سيبويه در سفرى كه به بغداد رفت داستان معروفى با كسايى دارد كه به قصهء زنبوريه معروف است . پس از سفر بغداد به فارس برگشت و چهل سال بيشتر نداشت كه در همان جا درگذشت و در مولد خويش دفن شد . كتاب معروف سيبويه در نحو به نام الكتاب معروف است و از بهترين كتب جهان در فن خود يعنى از قبيل مجسطى بطلميوس در هيئت و منطق ارسطو در منطق صورى تلقى شده است ؛ بارها در پاريس و برلين و كلكته و مصر چاپ شده است . سيد بحرالعلوم و ديگران گفته‌اند همهء علما در نحو عيال سيبويه مىباشند . در اين كتاب به سيصد و چند آيه از قرآن مجيد استشهاد شده است . مازنى نحوى معروف عرب ، حاضر نشد اين كتاب را به يكى از اهل ذمه تدريس كند با آنكه پول زيادى به عنوان حق التدريس به او داده مىشد ، تنها به اين دليل كه دست غيرمسلمان آيات قرآن را لمس نكند . 5 . سعيد بن مسعدةمعروف به اخفش يا اخفش اوسط . اين مرد از اكابر درجهء اول نحويين است . كتابهاى زيادى تأليف كرده و يك بحر عروضى بر آنچه سابقاً خليل بن احمد وضع كرده بود افزوده است . اين مرد بنا به گفتهء ابن النديم ، خوارزمى است . در عين حال او را مجاشعى نيز خوانده‌اند . مسلّم نيست اصلًا عرب مجاشعى باشد و بنابراين از ايرانيان عرب نژاد است و يا انتسابش به يك قبيلهء عرب ، پيمانى و الحاقى است آنچنانكه در آن عهد مرسوم بوده است . اخفش در سال 215 يا 221 درگذشته است . 6 . على بن حمزهء كسائىكه قبلًا در عداد قرّاء ذكرش گذشت . كسائى قطعاً ايرانى است . نام جد اعلايش فيروز است . در حدود سال دويست كه با هارون الرشيد به

--> ( 1 ) . همان ، ص 75 . ( 2 ) . ريحانة الادب ، ج 8 / ص 189 .